Eshala

 १०

सुगंधी दृष्टी - ना. ग. गोरे

१. प्रश्नोत्तरे

(1)* प्रश्न १. दोन-तीन वाक्यांत उत्तरे लिहा :

(१) सुगंध पेटीचा एक एक खण जणू उघडत चालला होता, असे लेखकाने कशाला म्हटले आहे? उत्तर : लेखकाने एकदा डब्यात मोगऱ्याचे कलम लावले. त्यावर एक कळी मोहरली. लेखक उत्सुकतेने पाहत होता. मुगाच्या दाण्याएवढी ती कळी हळूहळू टपोर झाली. संध्याकाळी कळीच्या कुंडीतली एक पाकळी बाजूला झाली. थोड्या वेळाने दुसरी पाकळी, मग तिसरी पाकळी येऊ लागली. तेव्हा सुगंध पेटीचा एक एक खण जणू उघडत चालला होता, असे लेखक म्हणतो..

(२) निशिगंध आपले सारे वैभव चवड्यावर उभे राहून जगाला दाखवत असतो, असे लेखकाला कावाटते ?

-लांचे सूक्ष्म उत्तर : निशिगंधाची डौलदार फुले हिरव्यागार छडीवर ओळीने लागतात. निशिगंध स्वभावाने लाजाळू नाही. आपला रंग, आपला गंध, आपली पेट तो लपवत नाही. म्हणून निशिगंध आपले वैभव चवड्यावर उभे राहून जगाला दाखवत असतो, असे लेखकाला वाटते.

(३) लेखकाने गुलाबाचे वर्णन कोणत्या शब्दांत केले आहे? उत्तर : गुलाबाचा स्वाब एकदम वेगळा आहे. तो सगळे लाड करून घेतो. गुलाबाला वाटेल ती जागा चालत नाही. पाणी कमी किंवा जास्त झालेले त्याला सोसत नाही. वेळच्या वेळी खत घालावे लागते. गुलाबाच्या झाडाची पूर्ण निगा केली की, प्रसन्नपणे ते असे फुलते की, मनुष्य सगळे कष्ट विसरून जातो. गुलाबाचे आकार, रंग व गंध याला सीमा नसते

४) लेखकाला सकाळी पारिजातकाखालून जाताना पुण्यपावन भूमीवरून जाण्यासारखे का वाटते?

 उत्तर : पावसाच्या पाण्याचा अंगावर शिडकावा झाला की, पारिजातकाच्या निरिच्छ व रांगड्या झाडाला हिरवे वर्षाय रोमांच फुटतात. बुंध्यापासून शेंड्यापर्यंत त्यावर सुगंधाची झुंबरे लटकतात. साऱ्या भूमीवर या वृक्षाची उदारता खोडाच अंथरलेली असते. म्हणून सकाळी पारिजातकाखालून जाताना लेखकाला पुण्यपावन भूमीवरून जाण्यासारखे वाटते.

मुक्तोत्तरी प्रश्न

(2)* (१) तुम्हांला कोणकोणती फुले जास्त आवडतात? ती का आवडतात ?

उत्तर : यासाठी विद्यार्थ्यांनी दिलेल्या मुद्दयांचा उपयोग करावा.

(3)* (२) तुमच्या मते, फुलांनी माणसाला कोणता अनमोल संदेश दिला आहे? 

उत्तर : (कायम फुलत राहणे. दुसऱ्यांना सुवासाचे व सौंदर्याचे दान करत राहणे, लोकांसाठी झिजणे. परोपकार करणे.)

(4)* (३) या पाठात गुलाबाला राजेश्री; तर निशिगंधाला गुलछडी म्हटले आहे, का ते सांगा.

उत्तर : गुलाबाची मिजास और आहे. त्याचे खूप सोपस्कार पार पाडावे लागतात. त्याच्या स्वाभाविक ऐटीमुळे त्याला 'राजेश्री' म्हटले आहे. निशिगंधाची डौलदार फुले हिरव्यागार छडीवर ओळीने टोकापर्यंत लागलेली असतात. ती छडीवर फुलल्यामुळे निशिगंधाला 'गुलछडी' म्हटले आहे.

भाषाभ्यास व व्याकरण

(5)* प्रश्न १. पुढील शब्दांचे समानार्थी शब्द लिहा :

सुवास = सुगंध

कष्ट = श्रम

बिऱ्हाड = कुटुंब

मोठी= अवाढव्य

(6)* प्रश्न २. पुढील शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द लिहा :

निरुपायX उपाय

प्रसन्न X अप्रसन्न

उदार x अनुदार, कंजूष

पांढराशुभ्र x काळेकुट्ट

(7)* प्रश्न ३. पुढील शब्दाला 'दा' प्रत्यय लागून तयार होणारे नवीन शब्द लिहा :

उदा., दहा - दहादा, पाच पाचदा.

(१) एक - एकदा (२) शंभर - शंभरदा (३) हजार - हजारदा.

(8)* प्रश्न ४. डौल - डौलदार यांसारखे 'दार' प्रत्यय लागून तयार होणारे नवीन शब्द लिहा :

उत्तर : (१) ऐटदार (२) डेरेदार (३) रुबाबदार (४) ढंगदार.

(9)* प्रश्न ५. पुढील शब्दांचा वाक्यांत उपयोग करा :

१) घसघशीत• _मेहनत केल्यामुळे पवनशेठला धंदयात या वेळी घसघशीत नफा झाला.

(२) रांगडा_संपत पहिलवान शरीराने रांगडा आहे.

(३) उदारता - उदारता हा माणसाचा सद्गुण आहे.

(४) टिपून मारणे - पोलिसांनी दरोडेखोरांना टिपून मारले.• 

(10)प्रश्न ७. पुढील शब्द पाहा :

वास वास्तव्य, वास गंध. -

उच्चार एकच असलेले, पण अर्थ भिन्न असलेले असे शब्द माहीत करून घ्या, लिहा, त्यांचे अर्थ समजून घ्या.

उत्तर : (१) तीर - बाण, तीर किनारा.

(२) पाणी - जल, पाणी - तेज.

(३) मान आदर, मान शरीराचा अवयव. 

(४) बोट - होडी, बोट- शरीराचा अवयव.

(11)२. लेखन विभाग

(१) पारिजातकाचे फूल तुमच्याशी बोलते आहे, अशी कल्पना करून आठ ते दहा वाक्ये लिहा.

मी पारिजातकाचे फूल बोलतेय... ।

उत्तर:

मुलांनो, मी तुमचे आवडते फूल पारिजातक ! मला 'प्राजक्त' असेही म्हणतात. सकाळी सकाळी मी तुमच्या अंगणात फुलते. माझा दरवळ सर्वत्र पसरतो नि तुम्हांला प्रसन्न करतो. माझ्या पाकळ्यांचा रंग पांढराशुभ्र आहे. माझ्या देठाचा रंग केशरी आहे. मला फार काळ फांदीवर राहता येत नाही. मी झाडाच्या पायथ्याशी टपटपतो. आम्ही भावंडे झाडाखाली सडा अंधरतो. ती नक्षी फार सुरेख असते. आम्ही आमच्या गंधाचे व आयुष्याचे दान तुम्हाला दरदिवशी देतो. तुमचे आयुष्य आमच्यासारखे सुगंधित व प्रसन्न राहो, हीच आमची सदिच्छा !

(12)* (३) पुढे चार चित्रे दिलेली आहेत. त्यांचा सहसंबंध लावून तुमच्या शब्दांत कथा तयार करा

उत्तर : एक बदक तलावात एकटेच पोहत होते. पोहता पोहता त्याने आकाशात पाहिले. आकाशात त्याला काही ढंग तरंगताना दिसले. नंतर त्याने पाहिले की, काही पक्षी उंच आकाशात झेपावत आहेत. नंतर त्याच्या लक्षात आले की, एक पतंग आकाशात वाऱ्यावर लहरतो आहे. बदक मनात म्हणाले 'हे सर्वजण किती भाग्यवान ! हे उंच आकाशात विहरू शकतात. मला मात्र असे उंच उडता येत नाही. का बरे !' बदकाने पंख फडफडवले. उडण्याचा प्रयत्न केला. परंतु त्याला उंच झेप घेता येईना. एव्हाना आकाशातले ढग दिसेनासे झाले. पक्षी दूर उडून गेले. पतंग धरतीवर कोसळला. बदकाने विचार केला शकणार नाहीत. आपणच खरे भाग्यवान !! ' 'हे तळेच आपले घर आहे. ढग, पतंग किंवा पक्षी पाण्यात जगू' शकणार नाहीत. आपणच खरे भाग्यवान !! '

 ८

माय - स. ग. पाचपोळ

१. प्रश्नोत्तरे

( 1)* प्रश्न १. दोन-तीन वाक्यांत उत्तरे लिहा :

(१) कवितेतील कष्टकरी आईची अवस्था कशी आहे?

उत्तर : चुलीसाठी लाकडे गोळा करण्यासाठी आई रानात जायची. तिच्या पायांत साध्या चपलाही नसायच्या रानभर अनवाणी कष्ट करीत वणवण फिरायची. विंचू चावेल किंवा काटेकुटे बोचतील याची आईला पर्वा नसायची,

(२) कवी सुट्टीत घरी आल्यावर आई त्याच्यासाठी काय करीत असे? 

उत्तर : कवी सुट्टीत घरी आल्यावर आई त्याला उसनेपासने आणून खायला घालते. त्याच्यासाठी नाना तऱ्हेचे पदार्थ आणते. आई कवीला म्हणते घाई करू नको. पोटभर खा.

(३) कवीच्या आईचे डोळे का भरून येतात ?

उत्तर : कवीचे शिक्षण आता बस झाले, असे कवीचे वडील आईला सांगतात. त्याने शेतावर काम करावे, अशी त्यांची इच्छा असते. आईला मात्र मुलाला खूप शिकवायचे असते. त्यामुळे आईला वडिलांचे बोलणे आवडत नाही; ; म्हणून तिचे डोळे भरून येतात.

(४) आईच्या पोटी पुन्हा जन्म घ्यावा, असे कवीला का वाटते?

उत्तर : कवीने खूप शिकावे, असे आईला वाटते. त्यासाठी ती अपार कष्ट करते. वडिलांना विरोध करते. सूनमुख पाहण्यासाठी ती अधीर आहे. म्हणून मुलावर प्रचंड प्रेम करणाऱ्या अशा या प्रेमळ आईच्या पोटी पुन्हा जन्म घ्यावा, असे कवीला वाटते.

(५) आईसाठी कवीला काय करावेसे वाटते ?

उत्तर : अपार कष्ट करणाऱ्या आईची ओटी सुखाने भरावी, असे कवीला वाटतेजी जन्मभर आपल्यासाठ झिजली; त्या माउलीच्या चरणाशी सुखाच्या राशी ओताव्यात. तिला सुखीसमाधानी जीवन दयावे. अशा या आईच्या पायाशी नम्र होऊन तिला वंदन करावे, असे कवीला वाटते.

( 2) प्रश्न २. कोण, कोणास व का म्हणाले?

(१) करू नको घाई म्हणे पोटभर खाय

उत्तर : असे कवीची आई कवीला म्हणायची. कवी सुट्टीमध्ये खूप दिवसांनी घरी आला. तिकडे दूर त्याची खाण्याची आबाळ होत असेल; म्हणून आई त्याला मायेने म्हणाली.

(२) बस झालं शिक्शन याचं, घेऊ दे हाती रूमनं.

उत्तर : असे कवीचे वडील कवीच्या आईला म्हणाले. मुलाने शिक्षण न घेता. शेती करावी व आपल्याला हातभार लावावा, असे वडिलांचे म्हणणे होते. म्हणून ते असे म्हणाले.

(३) या डोयानं पाहीन रे भी दुधावरची साय.

उत्तर असे आई कवीला म्हणाली. आपल्या मुलाने लग्न करून संसार फुलवावा आणि दुधावरच्या सारखी नातवंडे डोळ्यांदेखत बागडावी, अशी आईची इच्छा आहे. म्हणून ती असे म्हणाली.

 (४) अन् ठेवावे माय घट्ट धरून तुहे पाय.

उत्तर असे कवी आईला म्हणाला. अपार कष्ट करणाऱ्या आईमुळे कवी शिक्षण घेत आहे. तिच्याविष कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी कवी असे म्हणाला.

मुक्तोत्तरी प्रश्न

(3)* • कविता वाचताना तुम्हांला कोणकोणते प्रसंग अस्वस्थ करतात, ते लिहा.

उत्तर : (१) काट्याकुट्यांची किंवा विंचवाच्या देशाची पर्वा न करता आई रानावनात लाकडांसाठी हिंडते. (२) मुलगा घरी आल्यावर त्याला मायेने खाऊ-पिऊ घालते. (३) मुलाच्या वडिलांना विरोध करताना तिच्या डोळ्यांतल्या अश्रूंना कवीला तापी व पूर्णा नदीचे पाणी दिसते. (४) कवीला पुन्हा एकदा आईच्या पोटी जन्म घ्यावासा वाटतो. हे सारे प्रसंग अस्वस्थ करणारे आहेत.

भाषाभ्यास व व्याकरण

(4)* प्रश्न १. पुढील शब्द पाहा :

वहाण चपला; वाहन - प्रवासाचे साधन.

उच्चारात बरेच साम्य असलेले; पण अर्थ भिन्न असलेले असे शब्द माहीत करून घ्या, लिहा, त्यांचे

अर्थ समजून घ्या.

उत्तर : (१) दिन दिवस; दीन - गरीब, दरिद्री.

(२) अर्पण - देणे; अपर्ण - पानांशिवाय.

(३) उषा सकाळ; उश्या (४) कपास • कापूस; कंपास - झोपताना डोक्याखाली घ्यायचे साधन. आकृती काढण्याचे साधन

(5).* प्रश्न २. पुढील शब्दांचे समानार्थी शब्द लिहा :

आई_माय

चपला_वहाणा

विंचू_इचू

डोया_डोळा

(6)* प्रश्न ३. पुढील शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द लिहा :

सावकाश_घाई

एकदा_अनेकदा

सुख_दुःख

उपाशी_पोटभर

(7)* प्रश्न ४. गळ्याची आण घालणे, कान भरणे हे वाक्प्रचार या कवितेत आलेले आहेत. गळा व कान या अवयवांवरील वाक्प्रचार माहीत करून घ्या व त्यांची यादी तयार करा.

उत्तर : (१) गळा (१) गळा भरून येणे (२) गळा दाटून येणे (३) गळ्यात पडणे (४) गळफास लागणे

(५) गळा काढणे.

(२) कान - (१) कान फुंकणे (२) कानाशी लागणे (३) कान पकडणे (४) कानपिचक्या देणे (५) कानांवर येणे

(8).* प्रश्न : पुढे दिलेल्या सर्वनामांचा उपयोग करून वाक्ये लिहा :

(1) कोण - घरी कोण आले ?

(2)काय_तुला काय हवे ?

(3)ही_ही गुरे आमची आहेत.

(4) हे_ हे झाड चाफ्याचे आहे.

(5)ती- ती शेते आमची आहेत.

 ९

वारली चित्रकला

१. प्रश्नोत्तरे

(1)* प्रश्न १. दोन-तीन वाक्यांत उत्तरे लिहा :

(१) महाराष्ट्रातील आदिवासी कलांचा समृद्ध वारसा कशाकशातून दिसून येतो ? 

उत्तर : महाराष्ट्रातील आदिवासी कलांचा वारसा समृद्ध व उच्च दर्जाचा आहे. हा वारसा वारली चित्रे, लाकडी कोरीव काम, मुखवटे, मातीच्या मूर्ती, पाषाणमूर्ती, धातुकाम, वादये, शिकारीची साधने व इतर कलात्मक वस्तूंमध्ये दिसून येतो.

(२) आदिवासी लोक चित्रे काढताना कोणकोणत्या साहित्याचा वापर करतात ?

उत्तर : आदिवासी लोक चित्रे काढताना रंगांचा अतिशय कमी वापर करतात. तांदळाचे पीठ, गेरू, काजळी, हळद, कुंकू, रंगीत फुले व झाडांचा चीक या साहित्याचा वापर ते चित्रे काढताना करतात.

(३) वारली चित्रकार झाडे कशी रंगवतात ?

उत्तर : वारली चित्रकार झाडे रंगवताना नेहमीच ती मुळाकडून वर शेंड्यांपर्यंत रंगवतात. त्यातून सहजपणे झाड वर उगवण्याची भावना प्रकट होते. जीवनाचा विकास करणारे उदयोन्मुख जीवन ते रंगवतात. 

(४) वारली चित्रकाराने पाकळ्या व फांद्यांच्या आकारांतून काय घेतले?

उत्तर : वारली चित्रकाराने पाकळ्यांच्या आकारांतून रेषांचा बाक घेतला. फांदयांच्या आकारांतून त्याने रेषांची वळणे घेतली.

(५) वारली चित्रकला समजून घेण्यासाठी काय करावे लागते ?

उत्तर : वारली चित्रकला समजून घेण्यासाठी वारली लोकांच्या छोट्या छोट्या वस्त्यांत फिरावे लागते.त्यांच्यातील कलाविष्कारांचा शोध घ्यावा लागतो. तिथला निसर्ग बारकाई नेन्याहाळावा लागतो.

(2)* प्रश्न २. थोडक्यात उत्तरे लिहा :

(१) वारली चित्रकलेत कोणकोणत्या विषयाला धरून भित्तिचित्रे रेखाटलेली आहेत ?

उत्तर : वारली चित्रकलेचे पोषण त्यांची संस्कृती, परंपरा व परिसरातील निसर्ग या घटकांवर झाले आहे. वारली चित्रकलेत प्रामुख्याने धार्मिक विधी, लग्न विधी, दैनंदिन जीवन व लोकजीवन चितारलेले असते. आजूबाजूच्या परिसरातील पशुपक्षी, वृक्षवेली, नदीनाले, डोंगर, पहाड, वने, जंगले, नृत्ये, घरदार, शेतीचे हंगाम, शिवारे, जत्रा इत्यादी अनेक विषयांना धरून भित्तिचित्रे रेखाटली जातात.

(२) वारली चित्रकार त्यांच्या चित्रकलेतून जीवनाबद्दलचा सकारात्मक दृष्टिकोन कसा मांडतात ?

उत्तर : वारली चित्रकलेत रोजच्या जीवनातील त्रिकोण, चौकोन, वर्तुळ हे मूलभूत आकार असतात. आपल्या शरीरासारखी उभी रेषा त्यांच्या चित्रात रंगवलेली असते. वारली चित्रकार झाडे रंगवताना नेहमीच मुळाकडून शेंड्यापर्यंत वर रंगवत जातो. दुसऱ्या चित्रकारासारख्या वरून खाली रेषा काढत नाही. अगदी सहजपणे त्यातून झाड वर उगवण्याची भावना प्रकट होते. खाली भूमीकडे म्हणजे मृत्यूकडे नेणारे नकारार्थी जीवन ते रंगवत नाहीत. भूमीतून वर उगवणारे, जीवनाचा विकास करणारे उदयोन्मुख जीवन ते चितारतात. असा जीवनाबद्दलचा सकारात्मक दृष्टिकोन वारली चित्रकार त्यांच्या चित्रकलेतून मांडतात.

(3)प्रश्न ३. वारली चित्रकार कोणत्या आकारांतून कोणत्या रेषा घेतात, ते लिहा :

उत्तरे:

(1) पानांच्या आकारांतून_त्रिकोण व अंडाकृती

(2) चंद्रकलेच्या आकारातून_कमान

(3) इंद्रधनुष्याच्या आकारातून -अर्धवर्तुळ

(4) पक्ष्यांच्या भराऱ्यांतून_समांतर

(5) माशांच्या पोहण्यातून_उभ्या-आडव्या

(6) चंद्राच्या आकारातून_गोल

(4)प्रश्न ४. वारली कला आता वारली समाजाच्या बाहेर पडली आहे, असे का म्हटले असेल ?

उत्तर : वारली कलेचा आता सर्वत्र वापर होताना दिसतो. हल्ली टी-शर्टस्, साडी, कुर्ता, बेडशीट्स, पिशव्या, पर्स, भेटवस्तू, भेटकार्ड यांवर वारली चित्रकला रेखाटली जाते. या वस्तूंना सर्वत्र मागणी आहे. तसेच घराच्या भिंती व आली सजावट यांसाठीही वारली चित्रकलेचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होताना दिसतो. वारली चित्रकला आता देशी प्रसिद्ध पावली आहे. या सर्व कारणांमुळे वारली कला आता वारली समाजाच्या बाहेर पडली आहे, असे महटले असेल.

मुक्तोत्तरी प्रश्न

(5)• शाळेच्या किंवा वर्गाच्या भिंतींवर चित्रे काढायची आहेत. त्यासाठी तुम्ही कोणकोणते विषय सुचवाल

 उत्तर : (१) संतांची चित्रे (२) निसर्गचित्रे (३) वारली चित्रे (४) परिसरातील झाडांची (५) पशुपक्षी, जंगली व पाळीव यांची चित्रे (६) पर्यावरणाची माहिती देणारी चित्रे (७) आरोग्यविषयक माहिती देणारी चित्रे

,भाषाभ्यास व व्याकरण

(6)* प्रश्न १. 'घरदार' या शब्दासारखे पाठातील जोडशब्द शोधून लिहा

उत्तर : (१) छोट्या-छोट्या (२) चौकोन त्रिकोणाकृती (३) पांढराशुभ्र (४) सात-आठ (५) उभे-आइ (६) जवळ जवळ (७) आगळेवेगळे (८) साध्या साध्या (९) आजकाल (१०) नदीनाले (११) पशुपक्ष (१२) वृक्षवेली (१३) आजूबाजू

(7)प्रश्न २. विरुद्धार्थी शब्द लिहा :

उत्तरे :

नागरीx ग्रामीण

पांढरेशुभ्र x काळेकुट्ट

विकसित xअविकसित 

शुद्धX अशुद्ध

आधारXनिराधार

मूळ Xशेंडा

आदिम x अंतिम

(8)* प्रश्न ३. पुढील शब्दांची फोड करा

उदा

धातुमूर्ती_धातूची_मूर्ती

मृणमूर्ती_मातीची_मूर्ती

पाषाणमूर्ती_पाषाणाची_मूर्ती

सुवर्णमूर्ती_सुवर्णाची_मूर्ती

(9) *. पुढील चित्राचे निरीक्षण करा आणि विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

(१) चित्रात एकूण किती मुले आहेत ?

 उत्तर:तीन मुले 

(२) चित्रात किती मांजरे आहेत ?

उत्तर:एक मांजर

 (३) मांजराच्या कितीपट मुले आहेत ? 

     उत्तर: तिप्पट मुले

(४) घरावर किती कौले आहेत ? 

       उत्तर:अनेक कौले

(10)* प्रश्न ५. पुढे दिलेल्या वाक्यांत योग्य विरामचिन्हे घाला: (उत्तर म्हणून पुढील वाक्यांतच योग्य विरामचिन्हे घातली आहेत.)

 (अ) अहमद कुठे गेला आहे?

(आ) ढंग खूप गर्जत होते; पण पाऊस पडला नाही.

(इ) शर्वरी आंबा खाते.

(ई) बापरे! केवढी मोठी ही गुहा । (3) प्रामाणिक, हुशार, मेहनती मुले सर्वांना आवडतात.

६ :पण थोडा उशीर झाला..

संकलित मूल्यमापन

(1)* प्रश्न १. दोन-तीन वाक्यांत उत्तरे लिहा :

(१) लेखकाला सैनिकाच्या आयुष्यातील प्रचंड अवघड काम कोणते व का वाटते ? उत्तर : अतिशय खडतर हवामानाच्या दुर्गम प्रदेशातील ठिकाणी सेवा बजावणे, हे सैनिकाच्या आयुष्यातील प्रचंड अवघड काम असते. अतिशय थंड हवामान व सतत धगधगणारी तणावपूर्ण सीमा या प्रतिकूल स्थितीत ही सेवा करायची असते; म्हणून लेखकाला ते प्रचंड अवघड काम असते.

(२) पोस्टमन आल्यावर बटालियनमध्ये झुंबड का उडत असे ?

उत्तर : सरहद्दीवरचे सैनिक आपापल्या गावापासून खूप दूर एकटे असायचे. प्रत्येकाला गावची व घराची ओढ असायची. गावाकडून आलेले पत्र त्यांना दिलासा देत असे. म्हणून आठ-पंधरा दिवसांतून एकदा पोस्टमन आला की गावची खुशाली कळावी; म्हणून बटालियनमध्ये सैनिकांची झुंबड उडत असे.

(३) गावाकडचा सांगावा ऐकून लेखकाची अवस्था कशी झाली ?

उत्तर : गावाकडून आलेल्या सुखदेवने लेखकाला गावाकडचा सांगावा सांगितला. लेखकाची आई खूप आजारी होती. आईने त्याच्यासाठी निरोप पाठवला होता. तिचा प्रत्येक शब्द लेखकाच्या मनाचा ठाव घेत होता. त्याचे मन ढसढसा रडत होते. डोळ्यांत एकसारखे अश्रू ओघळत होते. लेखकाचा जीव घाबराघुबरा होऊ लागला व मन सैरभैर झाले

(2).प्रश्न २. का ते लिहा :

(१) कारगीलमधील उन्हाळा लेखकाला सुखावह आणि आल्हाददायी वाटतो. 

उत्तर : कारगील सीमेवरचा पावसाळा व हिवाळा जीवघेणा असतो. परंतु उन्हाळ्यात पहाडावरचे बर्फ वितळते. पर्वतरांगा गडद हिरव्या रंगाने नटून जातात. जणू धरतीने हिरवागार शालू नेसला आहे, असे वाटते. अशा रमणीय निसर्गामुळे लेखकाला कारगीलमधील उन्हाळा सुखावह आणि आल्हाददायी वाटतो.

(२) लेखकाने आपल्या पत्नीच्या पत्राला बोलके पत्र म्हटले आहे.

उत्तर : लेखकाला पत्नीने जे अंतर्देशीय पत्र पाठवले होते, त्यात मजकूर नव्हताच. फक्त पत्नीच्या अश्रूंचे सुकलेले डाग होते. त्या डागांवरून त्याला आईची खालावलेली तब्येत लिखाणाशिवायच कळली. ते पत्र मजकुराविना खूप काही बोलून गेले. म्हणून लेखकाने आपल्या पत्नीच्या पत्राला बोलके पत्र म्हटले आहे.

 (३) गावाकडे जाताना रस्ता कटता कटत नव्हता, असे लेखकाला वाटले.

उत्तर : आईची आजारपणाची बातमी कळताच लेखक सामानाचा पसारा आवरून गावाला जायला निघाला. आठ-दहा दिवसांचा प्रवास होता. वेळ सरता सरत नव्हता. आईला कधी एकदा पाहीन असे लेखकाला झाले होते. तिच्या मायेच्या स्पर्शासाठी तो आसुसलेला होता. त्या त्याच्या अस्वस्थ मनःस्थितीमुळे गावाला जाताना रस्ता कटता कटत नव्हता, असे लेखकाला वाटले.

(४) पण थोडा उशीर झाला... असे लेखकाने म्हटले आहे.

उत्तर : आजारी आईला पाहण्यासाठी जेव्हा लेखकाने गावच्या वेशीत प्रवेश केला, तेव्हा सगळे गावकरी त्याच्याकडे कावरेबावरे होऊन पाहू लागले. लेखक हातातली ट्रंक टाकून घराच्या दिशेने धावले. वाड्याच्या दरवाजात बहिणी त्याच्या गळ्यात पडून रडू लागल्या. सर्व भाऊबंद माना खाली घालून बसले होते. लेखकाची नजर आईला शोधण्यासाठी घरभर फिरत होती. मन आतुर झाले होते. पण लेखकाला जाणीव झाली की आई यापुढे कधीच त्याला दिसणार नव्हती. ती लेखकाला न भेटताच जग सोडून गेली होती; म्हणून थोडा उशीर झाला.... असे लेखकाने म्हटले आहे.

(3)* प्रश्न ३. वसुंधरेचे व सैनिकाच्या मनाचे वर्णन करणारी तुम्हांला आवडलेली वाक्ये पाठातून शोधून लिहा :

उत्तर :

वसुंधरा :उन्हाळ्यात पहाडावरील बर्फ वितळून पर्वतरांगा हिरव्याकंच रंगाने नटून जातात; जणू वसुधेने हिरवागार शालू परिधान केला आहे.

सैनिकाचे मन: रमणीय निसर्ग आमचे मन उल्हसित करायचा. आलेलं पत्र वाचताना पोलादी छातीच्या सैनिकाचं मन चंद्रमण्यासारखं पाझरून कधी वाहू लागायचं, ते समजायचं नाही. गावाकडच्या आठवणींना उजाळा देत पुन्हा नव्या जोशात आम्ही कामावर खडे व्हायचो.

(4)* प्रश्न ४. कारगील या ठिकाणाचे विशेष वर्णन करणारे पाठात आलेले शब्द आकृतीत लिहा :

कारगील

दुर्गम प्रदेश

अतिशय खडतर हवामान

अतिशय थंड हवामान

सतत धगधगणारी तणावपूर्ण सीमा

मुक्तोत्तरी प्रश्न

(5)* • सैनिक जसे देशाचे रक्षण करतात, तसे तुम्हांला आपल्या देशासाठी काय करावेसे वाटते ? 

उत्तर : (१) चांगल्या नागरिकांचे कर्तव्य पार पाडणे. (२) देशाची मान खाली जाईल, असे कोण काम न करणे. (३) राष्ट्रीय एकात्मता टिकवणे. (४) राष्ट्रप्रेमाचा प्रसार करणे.

(6)* प्रश्न ३. 'पाव्हणेरावळे' यासारखे तुम्हांला माहीत असलेले जोडशब्द लिहा. त्या जोडशब्दांच वाक्यांत उपयोग करा :

(२) कावराबावरा

उत्तर : (१) घाबराघुबरा:     जंगलातून एकट्याने जाताना जीव घाबराघुबरा होतो. : 

(2)कावराबावरा:नदीला अचानक पूर आला, तेव्हा गावकरी कावरेबावरे झाले. :

(3) सणवार:श्रावण महिन्यात अनेक सणवार साजरे होतात. 

(४) जेवणखावण : पाहुणे आले की आई त्यांचे जेवणखावण करतेच.सणवार

(7) प्रश्न ४. 'मन' शब्द असलेले पाठातील वाक्प्रचार लिहा.

उत्तर : (१) मन उल्हसित करणे (२) मन चंद्रमण्यांसारखे पाझरणे (३) जीव तीळ तीळ तुटणे (४) ऊर अभिमानाने फुलून येणे (५) अंतरंगाचा ठाव घेणे (६) जीव घाबराघुबरा होणे (७) मन सैरभैर होणे (८) मन हेलावणे (९) मन आतुरणे.

(8)प्रश्न ५. पुढील वाक्यांतील सर्वनामे ओळखून लिहा : (१) मी बजावत असलेल्या देशसेवेची तिला जाणीव होती. (२) तू आपल्या भारतमातेला जप.

(३) सगळे माझी नीट काळजी घेतात, मला जपतात. उत्तरे : (१) मी, तिला (२) तू. आपल्या (३) माझी, मला.

२. लेखन विभाग

(9)* ● तुम्हांला एका सैनिकाची मुलाखत घ्यायची आहे. त्यासाठी प्रश्न तयार करा.

उत्तर:

प्रश्न : (१) सैनिक व्हावे, अशी इच्छा तुम्हांला कधी व कशी निर्माण झाली ?

(२) सैनिक होण्यासाठी तुम्ही काय केले ?

(३) घरातील माणसांच्या प्रतिक्रिया काय होत्या ?

(४) सैनिक असण्याचा तुम्हांला अभिमान वाटतो का ?

(५) तुमच्या कामगिरीचा एखादा रोमहर्षक प्रसंग सांगा.

(६) तुम्ही देशातील तरुणांना काय संदेश दयाल ?

(10)* • पोस्टातील पत्राचा प्रवास कसा होतो, ते माहीत करून घ्या.

(१) हात आहेत; पण हालवत नाही.._खुर्ची

(२) पाय आहेत; पण चालत नाही.._टेबल

(३) दात आहेत; पण चावत नाही _.फणी

(४) नाक आहे; पण श्वास घेत नाही. _सुई

(५) केस आहेत; पण कधी विंचरत नाही. _ब्रश

 दूसरी इकाई

1. गागर में सागर

1) निंदक नियरे राखिए' इस पंक्ति के बारे में अपने विचार लिखिए।

उत्तर : निंदक नियरे राखिए आँगन कुटी छवाय, बिन पानी, साबुन बिना निर्मल करे सुभाय। अर्थात जो व्यक्ति हमारी निंदा करता है, उसे अपने अधिक से अधिक पास रखना चाहिए। संभव हो तो अपने आँगन में ही उसकी कुटी बना लेनी चाहिए। उसके पास रहने से हम साबुन और पानी के बिना ही अपने स्वभाव को निर्मल बना सकते हैं। वह हमारे दोषों को हमारे सम्मुख प्रकट करता रहेगा, तो हम अपने उन दोषों को दूर कर सकेंगे। ऐसे लोग अनजाने में ही हमारी भलाई कर जाते हैं। प्रायः व्यक्ति अपने दोषों को अपने आप नहीं जान पाता। चापलूस लोग अपने स्वार्थ के वशीभूत होकर हमारे अवगुणों की भी प्रशंसा करते रहते हैं। इस कारण हमें अपना व्यवहार सदैव उत्तम ही लगता है।

 निम्नलिखित शब्दों को पढ़कर उनके लिए पाठ में प्रयुक्त

विशेषताएँ लिखिए:

(i) जूता....

उत्तर -जूता -- काला

(ii) पाजामा....

उत्तर -पाजामा ढीला

(iii) अचकन....

उत्तर -ढीला

(iii) अचकन

उत्तर -खूब फबने वाली

(iv) टोपी....

उत्तर -टोपी दुपल्ली

संजाल पूर्ण कीजिए :

 उतार-

परिच्छेद में प्रयुक्त भाषाएँ और बोलियाँ

उत्तर -ब्रजभाषा

संस्कृत

उर्दू

अवधी

 पावन जल स्नान करने वालों से नहीं पूछता

-उनकी जात उनका मजहब उनका धर्म

आकृति पूर्ण कीजिए :

प्राकृतिक जलस्रोत

उत्तर-हिमानी झरना झील नदी

*(3) संगीत-लय निर्माण करने वाले शब्द कविता से ढूँढ़कर

लिखिए :

उत्तर : प्रवाहमान पहचान, हलचल कलकल, धर्म- मर्म,

दुश्मन - हिंदुअन ।

भिन्नार्थक शब्दों के अर्थ लिखिए और ऐसे अन्य दस शब्द ढूँढ़िए :

(1) अलि - भौंरा - 

आली - सखी

2) अन्न- अनाज 

     अन्य- दूसरा

 3) ओर -तरफ

    और -तथा

4) कुल - वंश

किनारा कूल

5) चिर सदा

चीर - वस्त्र

 (6) दिन- दिवस

   दीन - गरीब

निम्नलिखित सहायक क्रियाओं को वाक्य में प्रयोग

कीजिए :

(i) होना (ii) पड़ना (iii) रहना (iv) करना । 

उत्तर : (i) आपने साबरमती आश्रम देखा होगा ।

(ii) इच्छा न होते हुए भी मुझे खाना खाना पड़ा ।

(iii) पेट में दर्द होने के कारण मुन्ना सारी रात रोता रहा ।

(iv) अब हम छुट्टियों में रोज घूमने जाया करेंगे।

*(2) सहायक क्रिया पहचानकर लिखिए :

उत्तर -(i) हम मेहरानगढ़ किले की ओर बढ़ने लगे।

 (ii) काँच का कार्य पर्यटकों को आश्चर्यचकित कर देता है।

उत्तर : (i) लगे (लगना) 

प्रेरणार्थक क्रिया का रूप पहचानकर उसका वाक्य में प्रयोग कीजिए

(i) जिसे वहाँ से जबरन हटाना पड़ता था । (ii) महाराजा उम्मेद सिंह द्वारा निर्मित होने से उम्मेद भवन कहलवाया जाता है।

उत्तर -(i) हटाना -शिक्षिका ने तरणताल के पास से सभी बच्चों को हटाया।

(॥) कहलवाया -माँ ने कहलवाया है कि जल्दी घर आना

सहावी नागरिकशास्त्र

 ५. जिल्हा प्रशासन

१) जिल्हा प्रशासनाचा प्रमुख कोण असतो ? 

उत्तर : जिल्हाधिकारी हा जिल्हा प्रशासनाचा प्रमुख असतो.  

 -------------------

 २) तहसीलदारावर कोणती जबाबदारी असते ? 

 उत्तर: तालुक्यात शांतता व सुव्यवस्था राखण्याची जबाबदारी तहसीलदारावर  असते. 

   -------------------

३) न्यायव्यवस्थेच्या शिरोभागी कोणते न्यायालय असते?

 उत्तर: भारताचे सर्वोच्च न्यायालयायव्यवस्थेच्या शिरोभागी असते. 

 -------------------

४) कोणकोणत्या आपत्तीची पूर्वसूचना आपल्याला मिळू शकते?

 उत्तर:  त्सुनामी, पूर, चक्रीवादळ, भूकंप, भूस्खलन इत्यादी नैसर्गिक आपत्तींची पूर्वसूचना आपल्याला मिळू शकते

 -------------------

५) तहसीलदाराची कामे. 

उत्तर : (१) तहसीलदार हा तालुका दंडाधिकारी असतो

 (२) तालुक्यात शांतता व सुव्यवस्था राखण्याचे काम करतो.

  -------------------

 ६). जिल्हा पोलीस प्रमुखाची कामे,

  उत्तर :  (१) प्रत्येक जिल्ह्याच्या ठिकाणी असणारा पोलीसप्रमुख (२) जिल्हात शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी तो जिल्हाधिकाऱ्याला मदत करतो 

   -------------------

७) जिल्हा न्यायाधीशाची कामे. 

उत्तर : (१) जिल्हयाच्या पातळीवर असलेल्या अधिकारक्षेत्रात करून त सोडवणे 

(२) संघांचे वेळीच निराकरण करणे

 (३) जिल्ह्यातील त्यांची सुनावणी करून अंतिम निकाल देणे, ही जिल्हा न्यायाधीशाची कामे असतात. 

  -------------------

८). आपत्ती व्यवस्थापन.

 उत्तर : आपणाला अनेक प्रकारच्या नैसर्गिक व मानवी आपत्तींना तोंड दयावे लागते आपलोच्या काळात लोकांचे मोठ्या प्रमाणात आर्थिक नुकसान होते; जीवितहानी होते म्हणून अशा आपत्तींना कसे सामोरे जावे याचे प्रशिक्षण लोकांना असणे जरुरीचे असते. आपत्तींचा सुव्यवस्थित व शास्त्रीय पद्धतीने सामना करण्याच्या पद्धतीला 'आपत्ती व्यवस्थापन' असे म्हणतात आपत्ती व्यवस्थापनात संपूर्ण जिल्हा प्रशासन यंत्रणा सहभागी असते या व्यवस्थापनात आपत्तींची पूर्वसूचना देणाऱ्या तंत्रज्ञानाचीही मदत घेतली जाते 

  -------------------

९).जिल्हाधिकाऱ्यांची कामे. 

उत्तर : जिल्हाधिकाऱ्याला पुढील कामे करावी लागतात- 

(१) शेतीविषयक कामे शेतसारा गोळा करणे, शेतीशी संबंधित कायदयांची दुष्काळ, : चाऱ्याची कमतरता अशा प्रश्नांवर उपाययोजना करणे

 (२) कायदा व सुव्यवस्थेसंबंधित कामे जिल्हयात शांतता ठेवणे, सामाजिक स्वास्थ्य अबाधित ठेवणे, तणावाच्या परिस्थितीत सभाबंदी वा संचारबंदी जारी करणे. 

 (३) निवडणुकीसंबंधातील कामे निवडणुकीच्या संदर्भ आवश्यक निर्णय ने पार पाडणे, मतदार यादया अद्ययावत करणे. 

 (४) आपत्ती व्यवस्थापनविषयक कामे आपत्तीच्यावेळी त्वरित निर्णय घेऊन हानी रोखणे, त्यासाठी संबंधित यंत्रणेला आदेश देणे आणि आपत्तिग्रस्तांचे पुनर्वसन करणे.

 -------------------

१०). भारतातील न्यायव्यवस्था. 

उत्तर : भारताच्या संविधानाने तयार केलेल्या न्यायव्यवस्थेत भारताचे सर्वोच्च न्यायालय हे शिरोभागी आहे. त्यानंतर उच्च न्यायालये असतात. त्याखालोखाल कनिष्ठ न्यायालये असतात कनिष्ठ न्यायालयात जिल्हा न्यायालये, दिवाणी व सत्र न्यायालये, तालुका न्यायालये व महसूल न्यायालये यांचा समावेश होतो.

 -------------------

 इयत्ता सहावी

मराठी बालभारती

2    सायकल म्हणते, मी आहे ना!

 १. चार-पाच वाक्यांत उत्तरे लिहा :

(१) मुले सायकलचा वापर कशाकशासाठी करतात ? उत्तर : मुले सायकलचा वापर पुढील गोष्टी आणण्यासाठी करतात (१) दुकानातून साबण आणणे (२) भाजीपाला आणणे (३) आजोबांच्या औषधाच्या गोळ्या आणणे (४) कधी दूध आणणे (५) छोटी-मोठी इतर कामे करणे

----------------------------

(२) सायकल चालवणाऱ्याला वेगळा व्यायाम करण्याची गरज पडणार नाही, असे का म्हटले आहे ?

 उत्तर : घाम येईपर्यंत सायकल चालवल्यामुळे फुप्फुसे अधिक कार्यक्षम होतात व मांसपेशी तंदुरुस्त राहतात. अंगातून घाम निघाल्यामुळे जास्त चरबी जळून जाते व प्रतिकारशक्ती वाढते. शिवाय पायांचे स्नायूही बळकट होतात. म्हणून सायकल चालवणाऱ्याला वेगळा व्यायाम करण्याची गरज पडणार नाही, असे म्हटले आहे. 

 ----------------------------

(३) सायकलच्या रूपात कसा कसा बदल होत गेला ?

उत्तर : १६९० साली फ्रान्सच्या सिव्हर्क यांनी पहिली सायकल बनवली. तिला गती यावी, म्हणून १८७६ साली डॉ. लॉसन यांनी पेडलला साखळीची दंततबकडी बसवली. नंतर रबरी टायरमुळे तिला वेग आला. आता सायकल बरीच आधुनिक झाली आहे. सायकलला आता गिअर जोडले गेले आहेत. शर्यतीसाठी तिची वेगळी बांधणी असते, तर पर्यटनासाठी वेगळी बांधणी असते. अशा प्रकारे सायकलच्या रूपात बदल होत गेले..

---------------------------

 प्रश्न २. पुढील आकृतीत दिलेल्या मुद्द्यांप्रमाणे सायकल चालवण्याचे फायदे लिहा :

उत्तरे : (१) वैयक्तिक फायदे :

 (१) व्यायाम

 (२) माफक किंमत

 (३) पार्किंग सुलभ. 

 (२) सामाजिक फायदे : 

(१) वायू प्रदूषण नाही 

(२) वाहतूक कोंडी नाही.

 (३) अपघातांचे प्रमाण कमी. 

(३) राष्ट्रीय फायदे : 

(१) पेट्रोल व डिझेल या इंधनांची बचत 

(२) इंधन परदेशातून विकत घ्यावे लागत नाही

------------------

(3) आठवड्यातून एक दिवस स्वतःचे वाहन न वापरता, सार्वजनिक वाहनानेच प्रवास करायचा, असे सर्वांनी ठरवले, तर कोणकोणते फायदे होतील ? 

उत्तर : फायदे : 

 (१) इंधनाची बचत होईल.

(२) वायू प्रदूषण कमी होईल.

(३) वाहतुकीची कोंडी होणार नाही.

(४) स्वतःचे श्रम वाचतील.

----------------------------

(4)* (२) तुमच्या कुटुंबातील, परिसरातील व्यक्तींनी सायकलचा वापर करावा, यासाठी तुम्ही कोणकोणते

प्रयत्न कराल ?

उत्तर : (१) सायकलच्या वापराचे महत्त्व पटवून देईन.

 (२) इंधनाची बचत कशी होते, हे सांगेन. 

 (३) अपघातांची भीती नाही, हे सांगेन..

  (४) पार्किंगची समस्या उद्भवणार नाही.

   (५) आपोआप वैयक्तिक व्यायाम होतो.. 

   (६) वायू प्रदूषणापासून मुक्तता होईल. 

   (७) पैशांची बचत होईल.

----------------------------

   भाषाभ्यास व व्याकरण

(5) पुढील शब्दांचे अर्थ समजून घ्या :

(१) प्रचार व प्रसार (२) विश्वास व आत्मविश्वास.

उत्तरे : (१) प्रचार म्हणजे एखादी गोष्ट पुनः पुन्हा ठामपणे सांगून पटवून देणे. प्रचार मुद्दामहून जाणीवपूर्वक करावा लागतो. प्रसार म्हणजे प्रचार केलेली गोष्ट फैलावणे. प्रसार आपोआप होतो.

(२) विश्वास म्हणजे खात्री. अनेक चांगल्या मूल्यांवर आपण विश्वास ठेवतो. आत्मविश्वास म्हणजे स्वतःवरचा विश्वास. आपल्यातील कार्यक्षमतेची जाणीव स्वतःला होणे.

----------------------------

(6) हलकीफुलकी म्हणजे खूप हलकी, तसे पुढील शब्दांचे अर्थ लिहा : 

(१) कधीमधी - म्हणजे कधीतरी किंवा अधूनमधून.

(२) अवतीभवती म्हणजे आजूबाजूला किंवा चोहीकडे.

 (३) धामधूम - म्हणजे जल्लोष.

(४) फेरफटका - म्हणजे फिरणे किंवा प्रवास करणे.

(५) साधेसुधे - म्हणजे खूप साधे.

----------------------------

(7) 'आडरस्ता' यासारखे आणखी शब्द लिहा.

उत्तर: आडगल्ली

आडवाट

आडमार्ग

शब्दांच्या जाती

आडगाव

----------------------------

(8)  पुढील नामांचे दिलेल्या सारणीमध्ये योग्य वर्गीकरण करा :

सतलज, बाग, कविता, लाडू, आंबेगाव, शाळा, कीटक, झेंडा, लाकूड, प्राजक्ता, मराठी, आई, कापड,

सामान्यनाम_बाग, लाडू, शाळा, कीटक, झेंडा, लाकूड, आई, कापड

विशेषनाम_सतलज, कविता, आंबेगाव, प्राजक्ता, मराठी, बंडू, सह्याद्री

----------------------------

 पुढील वाक्प्रचारांचा वाक्यांत उपयोग करा :

(१) रखडत चालणे : दिवसभर काम करून दमल्यामुळे महादू घरी रखडत चालला होता.

 (२) धडा शिकणे : नालेसफाई केली नाही, तर रोगराई पसरते असा लोकांनी धडा शिकला. 

 (३) हातभार लावणे : शाळेच्या बांधकामात काही शिक्षकांनीही हातभार लावला.

----------------------------

२. लेखन विभाग

निबंध : 

(11)संगणक तुमच्याशी बोलू लागला, तर... कल्पना करा व लिहा. 

उत्तर : मी संगणक बोलतोय...!

मुलांनो, मी तुमचा मित्र संगणक बोलतोय. तुम्हांला मी खूप आवडतो, हे मला माहीत आहे. कारण मी तुम्हांला घरबसल्या इंटरनेटद्वारा हवी ती माहिती देतो. विकिपीडिया किंवा अनेक वेबसाईटवरून तुम्हांला मी हवी तितकी, हवी तेवढी माहिती देतो. माझी अनेक कार्ये जाणून घ्या. पण माझा दुरुपयोग करू नका. मी तुमचा सेवक आहे. तुम्ही म्हणाल तेव्हा, म्हणाल तितका वेळ तुम्हांला उपलब्ध आहे. मी कधी थकत नाही, कंटाळा करीत नाही अथवा तुमच्यावर नाराजही होत नाही. मी तुमचा खरा मित्र आहे. त्यामुळे तुम्हीही माझी काळजी घ्यायला हवी. काही तासच माझा वापर करा. सतत माझ्यासमोर बसून डोळे खराब करून घेऊ नका. मित्र तोच जो योग्य सल्ला देतो. मग माझे ऐकाल ना !!!!

-----------------------

(12)* • सायकल व मोटारसायकल यांचा संवाद आठ ते दहा ओळींत लिहा.

उत्तर : (एक सायकल रस्त्यावरून हळू चाललेली असताना एक मोटारसायकल भरधाव येते -)

मोटारसायकल :ए. हळूबाई, किती हळू चाललीयस, मी बघ किती जोरात जातेय..

सायकल: वेगाने कशाला जायचं ? मला माणसांची काळजी आहे. दुखापत झाली म्हणजे....

मोटारसायकल : अहा रे घाबरट ! तू किती शामळ !! माझा तोरा बघ! ऐट बघ !!

सायकल:तोरा काय कामाचा? आपण वाहन आहोत नि वाहनांचं कर्तव्य हे असतं की, माणसांनाइच्छित स्थळी सुरक्षित पोहोचवणं!

मोटारसायकल :बरे! बरे! फार उपदेश करू नको. माझा रुबाब बघ, वेग तरुणांना मीच आवड

सायकल:पण तू खूप महाग आहेस. मी परवडते सर्वसामान्य माणसांना. शिवाय माझ्यामुळे इंधनवाचते. तुझ्यामुळे किती तरी वायू प्रदूषण होत

मोटारसायकल : तुझं खरं आहे बाई। पटलं मला! इथून पुढे मी ऐट दाखवणार नाही. 

सायकल:तू विचार करतेस, हे मला आवडलं. आपण दोघी मैत्रिणी आहोत. चल सोबतच जाऊया.

------------------------------

 सहावी नागरिकशास्त्र

४. शहरी स्थानिक शासन संस्था

१) शहरांमध्ये कोणकोणत्या समस्या आढळतात? 

उत्तर :शहरांमध्ये पुढील समस्या 

(१) निवाऱ्याच्या अपुऱ्या सोयी 

(२) जागेची टंचाई

 ३) वाहतुकीची सतत होणारी कोंडी

 ४) कचऱ्याच्या विल्हेवाटाची समस्या

 (५) वाढती गुन्हेगारी

  (६) वाढत्या गलिच्छ वस्त्या व त्यात मोठया प्रमाणावर राहणारी लोकसंख्या व आरोग्याच्या सोयींची कमतरता 

  (७) पिण्याच्या पाण्याची टंचाई  

   -------------------

२) महानगरपालिकेच्या विविध समित्यांची नावे लिहा. उत्तर :महानगरपालिकेचा कारभार पुढील विविध समित्यांमार्फत काल 

 (१) स्थायी समिती 

 (२) शिक्षण समिती 

 (३) आरोग्य समिती

 (४) परिवहन समिती

 (५) पाणी पुरवठा समिती इत्यादी.

 -------------------

(३) खेड्यामध्ये मिळणाऱ्या अशा कोणत्या सोयी शहरांमध्ये मिळतात? 

उत्तर :खेड्यांमध्ये न मिळणाऱ्या पुढील सोयी आपणाला शहरांमध्ये मिळतात :

  (१) उदयोग आदि व्यवसायाच्या संधी

   (२) सेवाक्षेत्र 

   (३) मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असणारा रोजगार 

   (४) मनोरंजनाद विविध साधने

    (५) कला व साहित्य यांच्या सोयी 

    (६) वाहतुकीच्या विविध सोयी  

     -------------------

४) नगरपरिषदेच्या उत्पन्नाचे विविध मार्ग कोणते ते लिहा. उत्तर : 

(१) नगरपरिषदेला घरपट्टी, शिक्षणकर, पाणीपट्टी, बाजारकर, उत्सव कर यादवारे उत्पन्न मि तसेच

 (२) राज्य शासनाकडूनही नगरपरिषदेला अनुदान मिळते.

 -------------------

 ५). नगरपरिषदेच्या आवश्यक कामांमध्ये कोणकोणत्या कामांचा समावेश होतो ? 

 उत्तर :नगरपरिषदेच्या आवश्यक कामामध्ये पुढील कामांचा समावेश होतो

   (१) पिण्याच्या पाण्याचा - पुरवठा करणे. 

   (२) सार्वजनिक स्वच्छता आणि मलनिःसारणाची व्यवस्था करणे.

    (३) सार्वजनिक रस्त्यांवर दिवाबत्तीची सोय करणे.

    (४) जन्म-मृत्यू व विवाह यांच्या नोंदी करणे. 

    (५) प्राथमिक शिक्षणाची सोय करणे. 

      -------------------

६).नगरपंचायत कोणत्या ठिकाणी असते?

 उत्तर : (१) पूर्णतः खेडेही नाही आणि पूर्णतः शहरही नाही अशी काही ठिकाणे राज्यात असतात. 

 (२) शहर होण्याच्या प्रक्रियेत जी गावे असतात; तेथील कारभार पाहण्यासाठी 'नगरपंचायत' ही स्थानिक शासनसंस्था असते.

  -------------------

 ७). नगरपरिषदेच्या अध्यक्षाची कामे लिहा.

  उत्तर :नगरपरिषदेच्या अध्यक्षाला पुढील कामे करावी लागतात .

   (१) नगरपरिषदेच्या होणाऱ्या सर्व सभांचे अध्यक्ष स्थान स्वीकारणे. 

   (२)सभेच्या कामकाजाचे नियमन करणे

   (३) नगर परिषदेच्या आर्थिक प्रशासनावर लक्ष ठेवणे

   (४) शहराच्या विकासाच्या योजनांबाबत निर्णय घेऊन त्यांच्या अंमलबजावणीवर लक्ष ठेवणे

 -------------------

८)नगरपरिषदेची ऐच्छिक कामे :

 उत्तर :(१) सार्वजनिक रस्त्यांची आखणी करणे.

   (२) रस्त्यांसाठी जागेचे संपादन करणे.

    (३) गलिच्छ वस्त्यांमध्ये सुधारणा करणे. 

    (४) सार्वजनिक बागा व उदयाने बांधणे. 

    (५) गुरांसाठी सुरक्षित निवारा उपलब्ध करून देणे. 

    (६) ग्रंथालय, वस्तुसंग्रहालय, व्यायामशाळा, मनोरंजन गृहे इत्यादी सुविधा उपलब्ध करून देणे.

     -------------------

 ९). महानगरपालिका आयुक्ताची कामे : 

 उत्तर :(१) महानगरपालिकेच्या प्रशासनाचा प्रमुख या नात्याने प्रशासनाची संपूर्ण जबाबदारी त्याच्यावर असते.

   (२) महानगरपालिकेच्या सर्व निर्णयांची तो अंमलबजावणी करतो. 

   (३) महानगरपालिकेचे वार्षिक अंदाजपत्रक तयार करतो. (४) महानगरपालिकेच्या सर्वसाधारण बैठकींना तो उपस्थित राहतो. 

    -------------------

१०)महानगरपालिकेच्या उत्पन्नाचे मार्ग :

 उत्तर : महानगरपालिकेला पुढील मार्गांनी उत्पन्न मिळते :

  (१) घरपट्टी

  (२) पाणीपट्टी 

  (३) मालमत्ता कर

  (४) व्यवसाय कर 

  (५) मनोरंजन कर

   (६) कर्ज उभारणी 

   (७) राज्य शासनाकडून मिळणारे अनुदान.

 -------------------